Antyirrealizm w filozofii, psychologii i polityce Tom 1 - Władysław Kozłowski - książka wyd. 2024

Przeszłość nasza, badana tak w swej całości, jak i w pojedynczych szczegółach pod względem psychicznym, wskazuje nam dość wyraźnie, że źródłem wszystkich naszych cnót i błędów zarówno prywatnych, jak i publicznych, jest nastrój naszego umysłu, który tak silnie sprzągł się z życiem rzeczywistym, tak mocno zjednoczył się wszystkimi swymi fibrami z czynnikami tego życia, że jest on silny, zdolny do najszczytniejszych polotów, gotów łamać wszystko, czego rozum nie złamie, wtedy tylko, gdy działa na gruncie rzeczywistości, w warunkach praktycznego życia. Zaabsorbowany przez życie jak najzupełniej, w sferach abstrakcyjnego myślenia czuje się on obcy i niezdolny, zarówno jak i na polu twórczej fantazji, gdzie traci całą polotność i werwę. Toteż o ile dzieje naszego życia politycznego i prywatnego przepełnione są wydarzeniami, które swą nadzwyczajnością zdolne są zachwycić najwybredniejszą w swych gustach fantazję, rozbudzić w najobojętniejszym sercu uczucie podziwu i uwielbienia, o tyle znowu literatura nasza, z wyjątkiem Mickiewiczowskiego okresu, odznacza się takim spokojem myśli, taką praktycznością poglądów, takim miarkowaniem uczucia i skromnością fantazji, niepozwalającej sobie na żadne swobodniejsze wybryki, że można bez przesady powiedzieć, że naród nasz całą poetyczność swego ducha wkładał w życie, w literaturze zaś był niczym więcej jak rozsądnym prozaikiem, posługującym się fantazją li w celu retorycznych efektów.